Jakie są prawa ucznia w szkole? Poznaj przywileje i obowiązki

Szkoła to nie tylko obowiązki – to przede wszystkim miejsce, gdzie masz konkretne prawa zagwarantowane przez Konstytucję i międzynarodowe konwencje. Od 2024 roku rewolucyjne zmiany objęły prace domowe i smartfony. Żaden statut nie może ich łamać. Poznaj fundamentalne uprawnienia – od jawności ocen, przez prawo do szacunku, po nowe zasady dotyczące zadań domowych. Dowiedz się też, jakie obowiązki musisz spełniać i jak reagować, gdy ktoś naruszy Twoje prawa.

Skąd wynikają prawa ucznia? Hierarchia dokumentów

Prawa ucznia nie są wymysłem dyrekcji czy „dobrą wolą” nauczycieli. Są one zagwarantowane przez najważniejsze akty prawne w Polsce i na świecie. Oznacza to, że żaden wewnątrzszkolny regulamin nie może ich łamać ani ograniczać. Jeśli Statut Szkoły jest sprzeczny z ustawą, to zapis w Statucie jest nieważny.

Najważniejszym dokumentem jest Konstytucja RP (gwarantująca prawo do nauki i nietykalności) oraz Konwencja o Prawach Dziecka. Kolejnym szczeblem jest Ustawa Prawo Oświatowe i rozporządzenia Ministerstwa Edukacji Narodowej (MEN). Dopiero na samym dole tej drabiny znajduje się Statut Szkoły. Pamiętaj: Statut jest najważniejszym dokumentem wewnątrz szkoły, ale musi być zgodny z prawem wyższego rzędu.

Najważniejsze prawa ucznia – co gwarantuje Ci prawo?

Jako uczeń masz szereg niezbywalnych praw, które przysługują Ci niezależnie od ocen czy zachowania. Szkoła ma obowiązek ich przestrzegać. Lista fundamentalnych uprawnień, o których musisz wiedzieć:

• Prawo do nauki – szkoła nie może Cię bezprawnie wykluczyć z zajęć (np. wypraszając na korytarz bez opieki).
• Prawo do informacji – musisz wiedzieć, co będzie na sprawdzianie i za co jesteś oceniany.
• Prawo do swobody wyrażania myśli i przekonań – o ile nie narusza to dobra innych osób.
• Prawo do życzliwego i podmiotowego traktowania – nikt nie ma prawa Cię upokarzać.
• Prawo do bezpiecznych warunków nauki – szkoła odpowiada za Twoje bezpieczeństwo podczas lekcji i przerw.

Prawo do informacji i jawności ocen

Każdy uczeń ma prawo znać wymagania edukacyjne na początku roku szkolnego. Nauczyciel musi poinformować Cię o sposobie sprawdzania Twojej wiedzy (tzw. Przedmiotowy System Oceniania – PSO). Co więcej, każda ocena jest jawna – zarówno dla Ciebie, jak i Twoich rodziców.

Nauczyciel ma obowiązek uzasadnić ocenę na wniosek Twój lub rodzica. Nie wystarczy wpisać „jedynki” do dziennika. Musisz wiedzieć, jakie błędy popełniłeś i co musisz poprawić. Masz również prawo wglądu do swoich sprawdzonych prac pisemnych (nie mogą być one niszczone przez nauczyciela ani ukrywane).

Prawo do poszanowania godności i nietykalności

To jedno z najważniejszych praw człowieka. Nauczycielowi pod żadnym pozorem nie wolno Cię obrażać, wyśmiewać przy klasie, stosować wyzwisk ani naruszać Twojej nietykalności cielesnej (szarpanie, uderzanie). Zakazane jest stosowanie kar cielesnych.

Masz również prawo do swobody sumienia i wyznania. Nikt nie może zmuszać Cię do udziału w praktykach religijnych lub dyskryminować z powodu Twoich poglądów (o ile wyrażasz je w sposób kulturalny i nienaruszający godności innych).

Prawo do odpoczynku i higienicznych warunków nauki

Szkoła nie może być miejscem ciągłego stresu bez chwili wytchnienia. Zazwyczaj Statut Szkoły reguluje maksymalną liczbę sprawdzianów w tygodniu (standardem są maksymalnie 3 sprawdziany tygodniowo i 1 dziennie). Masz prawo wiedzieć o nich z wyprzedzeniem (zazwyczaj tydzień).

Przysługuje Ci również prawo do przerw międzylekcyjnych. Nauczyciel nie powinien przetrzymywać klasy „po dzwonku”, ponieważ przerwa jest czasem na regenerację, skorzystanie z toalety i przygotowanie do kolejnej lekcji.

Prace domowe i telefony w przepisach 2024/2025

Ostatnie miesiące przyniosły rewolucyjne zmiany w polskiej szkole. Tematy prac domowych i smartfonów budzą najwięcej emocji, dlatego warto znać dokładne brzmienie nowych przepisów, aby nie dać się wprowadzić w błąd.

Zmiany w pracach domowych (od kwietnia 2024)

Zgodnie z rozporządzeniem MEN, które weszło w życie w kwietniu 2024 roku, zasady dotyczące prac domowych w publicznych szkołach podstawowych uległy drastycznej zmianie:

• Klasy 1–3: Nauczyciel nie może zadawać pisemnych ani praktycznych prac domowych (np. robienia makiety). Jedyny wyjątek to ćwiczenia usprawniające tzw. motorykę małą (ćwiczenia ręki), które są obowiązkowe i mogą być oceniane.
• Klasy 4–8: Prace domowe są nieobowiązkowe i nieoceniane. Nauczyciel może zadać pracę, ale uczeń nie musi jej wykonywać. Jeśli ją wykona, nauczyciel ma obowiązek ją sprawdzić i dać informację zwrotną (co jest dobrze, co poprawić), ale nie może postawić oceny (ani pozytywnej, ani negatywnej).
• Szkoły średnie: Tutaj przepisy się nie zmieniły – prace domowe nadal mogą być obowiązkowe i oceniane, chyba że statut danej szkoły stanowi inaczej.

Telefony komórkowe w szkole – czy nauczyciel może je zabrać?

W roku szkolnym 2024/2025 nie ma ogólnopolskiego, ustawowego zakazu przynoszenia telefonów do szkoły (choć trwają prace nad takimi przepisami na przyszłość). Obecnie to Statut Szkoły określa zasady korzystania z urządzeń. Szkoła może zakazać używania telefonu podczas lekcji, a nawet przerw.

Ważne jest jednak rozróżnienie: szkoła może zakazać korzystania, ale nauczyciel nie ma prawa konfiskować Twojego telefonu na własną rękę, przeglądać jego zawartości ani zabierać go do domu. Telefon jest Twoją własnością prywatną. Szkoła może wymagać odłożenia telefonu do „depozytu” (np. pudełka na biurku) na czas lekcji, ale tylko jeśli regulują to jasne zasady w statucie, a telefon wraca do Ciebie po zajęciach. Zabranie telefonu siłą jest naruszeniem prawa własności.

Wygląd ucznia a statut szkoły – co wolno szkole?

Częstym punktem zapalnym jest wygląd: farbowane włosy, makijaż, pomalowane paznokcie czy kolczyki. Tutaj prawo stoi po stronie ucznia, co wielokrotnie potwierdzał Rzecznik Praw Obywatelskich. Szkoła w swoim statucie może określić zasady dotyczące stroju (np. „strój schludny”, zakaz ubrań wyzywających, obowiązek noszenia mundurka lub tarczy).

Szkoła nie ma jednak prawa ingerować w Twój wygląd osobisty. Statut nie może zakazywać farbowania włosów, robienia makijażu czy posiadania tatuaży, ponieważ narusza to Twoją wolność osobistą i prawo do decydowania o sobie. Nauczyciel nie może Cię ukarać uwagą ani obniżoną oceną z zachowania wyłącznie za różowe włosy, jeśli Twój strój jest zgodny z regulaminem.

Prawa a przywileje – na czym polega różnica?

Wielu uczniów myli te dwa pojęcia. Zrozumienie różnicy jest kluczowe w dyskusji z nauczycielem.

• Prawa są niezbywalne. Wynikają z ustaw i Konstytucji. Nie można ich odebrać za złe zachowanie. Nawet „niegrzeczny” uczeń ma prawo do informacji, szacunku i sprawiedliwej oceny.
• Przywileje to dodatkowe korzyści nadane przez szkołę, zapisane w statucie lub regulaminie Samorządu Uczniowskiego. Przykłady to: „szczęśliwy numerek” (zwolnienie z pytania), dzień bez pracy domowej, czy możliwość nieobecności na lekcji z powodu wolontariatu. Przywileje mogą zostać odebrane (np. zawieszone przez dyrektora) w przypadku łamania regulaminu szkoły.

Obowiązki ucznia – druga strona medalu

Prawa to nie wszystko. Jako uczeń masz również konkretne obowiązki, których musisz przestrzegać. Ich lekceważenie może skutkować konsekwencjami statutowymi (uwagi, nagana, obniżenie oceny z zachowania, a w skrajnych przypadkach – skreślenie z listy uczniów, jeśli nie jesteś objęty obowiązkiem szkolnym).

Do Twoich głównych obowiązków należy:

• Przestrzeganie postanowień zawartych w Statucie Szkoły.
• Systematyczne i aktywne uczestnictwo w zajęciach lekcyjnych i życiu szkoły.
• Usprawiedliwianie nieobecności w terminie określonym przez szkołę.
• Dbanie o mienie szkoły, ład i porządek w klasie.
• Odniesienie się z szacunkiem do nauczycieli, pracowników szkoły oraz innych uczniów.
• Dbanie o własne życie, zdrowie i higienę oraz rozwój.

Co zrobić, gdy Twoje prawa są łamane?

Jeśli czujesz, że nauczyciel lub szkoła łamią Twoje prawa, nie działaj pod wpływem emocji. Postępuj zgodnie z tą drabiną interwencji:

1. Rozmowa z nauczycielem – Czasem to zwykłe nieporozumienie. Zapytaj wprost (kulturalnie), z jakiego przepisu wynika dana decyzja.
2. Wychowawca klasy – Zgłoś problem swojemu wychowawcy. Jego zadaniem jest opieka nad Tobą i rozwiązywanie konfliktów.
3. Pedagog/Psycholog szkolny lub Rzecznik Praw Ucznia – Jeśli w Twojej szkole funkcjonuje Rzecznik Praw Ucznia (często jest to jeden z nauczycieli), udaj się do niego.
4. Dyrektor szkoły – Jeśli problem nie znika, rodzice powinni złożyć oficjalne pismo do dyrektora z prośbą o wyjaśnienie sytuacji.
5. Kuratorium Oświaty – To organ nadzorujący szkoły. Możesz tam złożyć skargę na działania szkoły niezgodne z prawem.
6. Rzecznik Praw Dziecka lub organizacje pozarządowe – W sprawach drastycznych naruszeń (np. przemoc, dyskryminacja) warto zgłosić się do ogólnopolskich instytucji broniących praw młodych ludzi.