Ignacy Łukasiewicz, polski farmaceuta i społecznik, wynalazł lampę naftową w 1853 roku podczas prac we lwowskiej aptece „Pod Złotą Gwiazdą”. Wspólnie z Janem Zehem oczyścili ropę naftową, tworząc bezpieczne paliwo, a z blacharzem Adamem Bratkowskim skonstruowali pierwszą funkcjonalną lampę. Historyczny test odbył się 30 marca 1853 roku we Lwowie, a już cztery miesiące później lampy oświetliły ratującą życie operację. Łukasiewicz rozwinął też przemysł naftowy, zakładając kopalnię w Bóbrce i oświetlając ulice Gorlic.
Ignacy Łukasiewicz – polski wynalazca lampy naftowej
Ignacy Łukasiewicz urodził się 8 marca 1822 roku w Zadusznikach (obecnie województwo podkarpackie) w rodzinie o szlacheckich korzeniach. Jego dzieciństwo naznaczyły trudności materialne – po śmierci ojca w 1836 roku musiał przerwać naukę w gimnazjum Ojców Pijarów w Rzeszowie i rozpocząć praktykę zawodową. Trafił do apteki Antoniego Swobody w Łańcucie, gdzie zdobywał podstawy chemii i farmacji. To właśnie tam narodziła się jego pasja do eksperymentów naukowych, ale też zaangażowanie społeczne.
Łukasiewicz nie ograniczał się do pracy w aptece. Już w młodości działał w tajnych organizacjach niepodległościowych, co w 1846 roku doprowadziło do jego aresztowania przez władze austriackie. Po zwolnieniu z więzienia w 1848 roku podjął pracę w prestiżowej aptece „Pod Złotą Gwiazdą” we Lwowie, należącej do Piotra Mikolascha. Dzięki wsparciu pracodawcy ukończył studia farmaceutyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim i Uniwersytecie Wiedeńskim, uzyskując tytuł magistra w 1852 roku. To połączenie wykształcenia, praktyki aptekarskiej i patriotycznego ducha stało się fundamentem jego późniejszych osiągnięć.
Badania nad ropą naftową we lwowskiej aptece
W laboratorium apteki Mikolascha Łukasiewicz wraz z asystentem Janem Zehem rozpoczęli pionierskie badania nad ropą naftową. Jej złoża występowały na Podkarpaciu, ale surowiec ten był wówczas wykorzystywany głównie jako smar lub prymitywny lek dla bydła. Celem obu naukowców było wydzielenie z ropy substancji o praktycznym zastosowaniu. Stosując metodę destylacji frakcyjnej, podgrzewali ropę do temperatury 250°C, oddzielając lekkie frakcje od ciężkich. Kluczowym etapem była rafinacja uzyskanego preparatu stężonym kwasem siarkowym, co eliminowało zanieczyszczenia.
Eksperymenty zakończyły się sukcesem na przełomie 1852 i 1853 roku, gdy otrzymali czystą naftę. Jej zalety były rewolucyjne: paliwo nie kopciło podczas spalania, było tańsze od olejów roślinnych i świec, a przy tym dawało jasny płomień. Mikolasch, sceptyczny wobec potencjału nafty jako leku, wycofał się z projektu, ale Łukasiewicz i Zeh kontynuowali prace. Ich odkrycie otworzyło drogę do stworzenia nowego źródła światła – jednak potrzebna była zupełnie nowa konstrukcja lampy.
Konstrukcja pierwszej lampy naftowej
Dotychczasowe lampy olejowe nie nadawały się do spalania nafty. Cienkie zbiorniki pękały pod wpływem temperatury, a knoty zapalały się gwałtownie, prowadząc do wybuchów. Łukasiewicz, by rozwiązać ten problem, zaprojektował specjalny model lampy z grubościennym zbiornikiem. Do realizacji prototypu zaangażował blacharza Adama Bratkowskiego, który wykonał kluczowe elementy:
- Cylindryczny zbiornik z grubej blachy, zabezpieczający przed rozsadzeniem;
- Metalową rurę z otworami zapewniającymi dopływ powietrza;
- Miedziane okienko z miki zamiast szkła, odporne na wysoką temperaturę.
Knot zanurzony w zbiorniku z naftą transportował paliwo siłami kapilarnymi, a po zapaleniu dawał stabilny płomień. Pierwsze egzemplarze nie były doskonałe – ich światło odpowiadało zaledwie 10–15 świecom – ale eliminowały ryzyko eksplozji. To połączenie prostoty i bezpieczeństwa stało się zaletą wynalazku.
Historyczne zapłonięcie lampy – 30 marca 1853 roku
30 marca 1853 roku w witrynie apteki „Pod Złotą Gwiazdą” przy lwowskim Rynku zapłonęła pierwsza publicznie zaprezentowana lampa naftowa. Jej blask przyciągnął tłumy przechodniów, zaskoczonych jasnością i stabilnością światła. Parametry techniczne wynalazku były imponujące jak na ówczesne czasy: jedna lampa zastępowała 8–10 woskowych świec, a koszt jej eksploatacji był kilkukrotnie niższy od oświetlenia olejowego.
To wydarzenie miało nie tylko symboliczny wymiar. Łukasiewicz udowodnił, że nafta może być bezpiecznym i efektywnym paliwem, otwierając drogę do komercjalizacji wynalazku. Co ciekawe, część historyków wskazuje, że pierwsze testy mogły odbyć się wcześniej w Gorlicach, gdzie Łukasiewicz często bywał, jednak lwowska premiera pozostaje najbardziej udokumentowana.
Przełom w medycynie dzięki lampie naftowej
Już cztery miesiące po premierze lampy, 31 lipca 1853 roku, nastąpił przełomowy test w praktyce. W szpitalu na lwowskim Łyczakowie podczas nocnej operacji pacjenta z zgorzelą zastosowano lampy Łukasiewicza. Światło pozwoliło chirurgom precyzyjnie wykonać zabieg, ratując życie chorego. Ten sukces miał podwójne znaczenie:
- Potwierdził funkcjonalność lampy w krytycznych warunkach;
- Uznano go za symboliczny początek polskiego przemysłu naftowego.
Szpital stał się miejscem promocji wynalazku, a relacje z udanej operacji zachęciły władze miejskie i przedsiębiorców do inwestycji w nową technologię. Dla Łukasiewicza był to dowód, że jego praca służy nie tylko postępowi technicznemu, ale i dobru społecznemu.
Pierwsza uliczna lampa naftowa w Gorlicach
W 1854 roku Łukasiewicz przeniósł się do Gorlic, gdzie kontynuował udoskonalanie lamp i destylacji ropy. To właśnie tam, na skrzyżowaniu ulic Węgierskiej i Kościuszki, zapłonęła pierwsza na świecie uliczna lampa naftowa. Jej montaż zainicjował rewolucję w oświetleniu publicznym. W kolejnych latach sieć lamp rozrosła się w Galicji:
- Oświetlono place targowe i główne trakty w miastach;
- Lampy stanęły m.in. w Krakowie, Krośnie i Jaśle;
- Do 1865 roku Galicja miała już setki takich instalacji.
Rozpowszechnienie wynalazku pokazało jego skalę – światło stało się dostępne dla zwykłych ludzi, wydłużając godziny pracy i życia towarzyskiego po zmroku.
Boom przemysłu naftowego
Sukces lampy naftowej wymusił rozwój infrastruktury. W 1854 roku Łukasiewicz wraz z Tytusem Trzecieskim i Karolem Klobassą założył w Bóbrce koło Krosna pierwszą na świecie kopalnię ropy. Wykorzystano tam innowacyjną metodę kopania studni głębinowych (później zastąpionych wierceniami), co zapoczątkowało przemysł wydobywczy. Wkrótce powstały też:
- Rafineria w Ulaszowicach (1856), produkująca naftę na skalę masową;
- Zakład w Chorkówce (1865), wytwarzający smary i asfalty;
- Sieć mniejszych spółek naftowych w Galicji, nazywanej „polską Kalifornią”.
Działalność Łukasiewicza wywołała „galicyjską gorączkę nafty” – setki inwestorów rywalizowały o tereny roponośne, a region stał się europejskim centrum nowej branży. Wynalazca, mimo sukcesów, pozostał filantropem: finansował szkoły, drogi i kasy zapomogowe dla robotników, cementując swoją legendę jako „ojciec Łukasiewicz”.