Kostka Rubika, wynaleziona przez skromnego węgierskiego profesora architektury, przeszła długą drogę od pomocy naukowej do globalnego fenomenu kulturowego. Jej historia jest dowodem na to, że czasem najprostsze pomysły mogą mieć największy wpływ na świat. Poznaj bliżej historię powstawania kostki Rubika.
Wynalazca kostki Rubika
Kostka Rubika, jedna z najpopularniejszych łamigłówek na świecie, została wynaleziona przez Ernő Rubika, węgierskiego architekta i profesora. Rubik urodził się 13 lipca 1944 roku w Budapeszcie, w samym środku II wojny światowej. Jego ojciec był inżynierem lotniczym, a matka poetką – to właśnie od ojca Ernő zaczerpnął zamiłowanie do nauki i inżynierii.
Rubik studiował rzeźbę w Wyższej Szkole Sztuk Pięknych i Projektowania w Budapeszcie, a następnie architekturę na Uniwersytecie Technicznym, również w stolicy Węgier. Po ukończeniu studiów został wykładowcą na Akademii Rzemiosła i Projektowania w Budapeszcie. To właśnie tam, jako młody profesor, wpadł na pomysł stworzenia trójwymiarowej łamigłówki, która miała pomóc jego studentom w zrozumieniu skomplikowanych zagadnień przestrzennych.
Rubik nigdy nie planował zostać wynalazcą zabawek. Jego pasją była architektura i nauczanie. Kostka, która przyniosła mu światową sławę, była początkowo tylko narzędziem dydaktycznym.
Geneza powstania kostki
Głównym celem Rubika przy tworzeniu kostki było opracowanie modelu, który pozwoliłby na wizualizację trójwymiarowego ruchu jego studentom architektury. Chciał stworzyć obiekt, który mógłby się poruszać i zmieniać kształt, ale jednocześnie pozostawać w całości. To nie było łatwe zadanie, ale Rubik był zdeterminowany, by znaleźć rozwiązanie.
Pierwsze prototypy kostki były dalekie od doskonałości. Rubik eksperymentował z różnymi materiałami – drewnem, gumkami, papierem i klejem. Proces tworzenia był żmudny i pełen prób i błędów. Jednak upór i kreatywność Rubika w końcu się opłaciły. Po miesiącach pracy udało mu się stworzyć pierwszy działający model kostki.
Co ciekawe, gdy Rubik wreszcie stworzył działający prototyp, stanął przed nowym wyzwaniem – jak ułożyć kostkę z powrotem do stanu wyjściowego. Zajęło mu to ponad miesiąc, co pokazuje, jak skomplikowanym urządzeniem była jego kostka. To doświadczenie uświadomiło mu, że stworzył nie tylko narzędzie dydaktyczne, ale także fascynującą łamigłówkę.
Rok wynalezienia i pierwsze produkcje
Pierwsza działająca wersja kostki Rubika powstała wiosną 1974 roku. Rubik nazwał swój wynalazek „Bűvös kocka”, co po węgiersku oznacza „Magiczna kostka”. Początkowo kostka była wykorzystywana tylko jako pomoc naukowa na zajęciach Rubika, ale szybko zyskała popularność wśród jego studentów i kolegów.
W 1975 roku Rubik złożył wniosek o patent na swój wynalazek w węgierskim Urzędzie Patentowym, opisując go jako „przestrzenną zabawkę logiczną”. Patent został przyznany w 1977 roku, a wtedy też rozpoczęła się pierwsza produkcja kostki na małą skalę.
Pierwsze kostki Rubika trafiły do węgierskich sklepów z zabawkami pod koniec 1977 roku. Były produkowane przez małą spółdzielnię budapeszteńską i sprzedawane jako ciekawostka. Nikt wtedy nie przypuszczał, że ta niepozorna zabawka stanie się globalnym fenomenem.
Wprowadzenie na rynek międzynarodowy
Droga kostki Rubika na międzynarodowy rynek była dość kręta. Wszystko zaczęło się w 1979 roku, gdy węgierski biznesmen Tibor Laczi zabrał kostkę na Międzynarodowe Targi Zabawek w Norymberdze. Tam zauważył ją Tom Kremer, założyciel firmy Seven Towns, który dostrzegł ogromny potencjał w tej małej, kolorowej kostce.
Kremer podpisał umowę z Ideal Toys, amerykańską firmą zabawkarską, na dystrybucję kostki na całym świecie. Jednak zanim kostka mogła trafić na półki sklepowe na Zachodzie, musiała przejść kilka zmian:
- Zmieniono nazwę z „Magicznej kostki” na „Kostkę Rubika”, aby łatwiej było ją opatentować i promować.
- Przeprojektowano opakowanie, aby spełniało zachodnie standardy bezpieczeństwa.
- Stworzono lżejszą wersję kostki.
Pierwsze partie Kostek Rubika zostały wyeksportowane z Węgier w maju 1980 roku. Początkowo sprzedaż była umiarkowana, ale po rozpoczęciu kampanii reklamowej w telewizji i prasie, popularność kostki gwałtownie wzrosła. Do końca 1980 roku Kostka Rubika zdobyła tytuł Zabawki Roku w kilku krajach, w tym w Wielkiej Brytanii, Francji i USA.
Spory patentowe
Jak to często bywa w przypadku wynalazków, które odnoszą ogromny sukces, Kostka Rubika nie uniknęła sporów patentowych. Jednym z najbardziej znanych był spór z Larry’em D. Nicholsem, który twierdził, że jego patent na „2x2x2 Puzzle with Pieces Rotatable in Groups” z 1972 roku był naruszany przez Kostkę Rubika.
W 1982 roku firma Ideal Toy Corporation, która dystrybuowała Kostkę Rubika, została pozwana przez pracodawcę Nicholsa. Sprawa ciągnęła się przez kilka lat i ostatecznie w 1986 roku sąd orzekł, że:
- Oryginalny Rubik’s Cube 3x3x3 nie naruszał patentu Nicholsa.
- Jednak mniejsza wersja, Rubik’s Pocket Cube 2x2x2, rzeczywiście naruszała ten patent.
Ten wyrok miał znaczący wpływ na rynek łamigłówek i pokazał, jak skomplikowane mogą być kwestie własności intelektualnej w przypadku popularnych zabawek.
Innym interesującym aspektem prawnym związanym z Kostką Rubika była próba opatentowania kształtu kostki jako trójwymiarowego znaku towarowego. W 2006 roku firma Seven Towns, która zarządzała prawami do Kostki Rubika, zarejestrowała kształt kostki jako znak towarowy w Unii Europejskiej. Jednak po 10-letniej batalii prawnej, w 2016 roku Trybunał Sprawiedliwości UE orzekł, że kształt kostki nie może być chroniony jako znak towarowy, ponieważ jest on związany z funkcjonalnością produktu.
Globalna popularność
Kostka Rubika szybko stała się globalnym fenomenem. W latach 1980-1983 sprzedano około 200 milionów kostek na całym świecie. Zabawka ta stała się symbolem lat 80. i do dziś pozostaje jedną z najpopularniejszych łamigłówek w historii.
Popularność Kostki Rubika przyczyniła się do powstania całej kultury wokół niej:
- Powstało wiele książek poświęconych metodom układania kostki.
- Organizowano mistrzostwa w układaniu kostki na czas.
- Kostka stała się inspiracją dla artystów i filmowców.
Warto zauważyć, że popularność Kostki Rubika nie ograniczała się tylko do krajów zachodnich. W niektórych krajach, takich jak Chiny czy Związek Radziecki, szał na kostkę rozpoczął się nieco później ze względu na ograniczenia w imporcie. Gdy wreszcie kostki dotarły do tych krajów, spotkały się z ogromnym entuzjazmem.
Ciekawostka: W 2009 roku sprzedaż Kostek Rubika ponownie wzrosła, co było częściowo spowodowane nostalgią za latami 80., a częściowo rosnącą popularnością speedcubingu – sportu polegającego na jak najszybszym układaniu kostki.
Rekordy w układaniu kostki Rubika
Speedcubing, czyli układanie Kostki Rubika na czas, stało się popularnym sportem, a rekordy w tej dziedzinie są naprawdę imponujące. Oto kilka najważniejszych rekordów:
- Rekord świata w pojedynczym ułożeniu: 3,13 sekundy, ustanowiony przez Maxa Parka z USA w 2023 roku.
- Rekord świata w średniej z 5 ułożeń: 4,25 sekundy, ustanowiony przez Yiheng Wanga z Chin w 2024 roku.
Oprócz standardowej kostki 3x3x3, istnieją także rekordy dla innych wariantów:
- Kostka 2x2x2: 0,43 sekundy (pojedyncze ułożenie)
- Kostka 4x4x4: 15,71 sekundy (pojedyncze ułożenie)
- Kostka 5x5x5: 32,52 sekundy (pojedyncze ułożenie)
Istnieją także rekordy w układaniu kostki:
- Z zawiązanymi oczami
- Jedną ręką
- Stopami
Jeśli chcesz poprawić swój czas układania, zacznij od nauki podstawowej metody, takiej jak metoda początkująca. Następnie stopniowo przechodź do bardziej zaawansowanych technik, takich jak CFOP (Cross, F2L, OLL, PLL).