Czy wiedzieliście, że za dyniowymi lampionami i „cukierek albo psikus” stoi irlandzki głód i papieska decyzja z VIII wieku? Halloween to mieszanka celtyckich rytuałów, chrześcijańskich adaptacji i amerykańskiej popkultury. Zanim stało się globalnym festiwalem, przez wieki ewoluowało – od ognisk Samhain po parady w Minnesocie. A co z Polską? Tu święto duchów wciąż budzi emocje, walcząc o miejsce obok tradycyjnych Dziadów.
Jak celtyckie święto Samhain dało początek Halloween?
Dwa tysiące lat temu Celtowie obchodzili Samhain – święto, które dziś uważa się za praojca Halloween. Celebrowano je w noc z 31 października na 1 listopada, gdy kończyło się lato, a zaczynała zimowa „ciemna połowa roku”. Wierzono, że w tym czasie granica między światem żywych a umarłych staje się tak cienka, że duchy i demony swobodnie przechodzą między wymiarami.
Aby odstraszyć złe moce, rozpalano ogromne ogniska. Płomienie miały nie tylko ogrzać ludzi, ale też oczyścić przestrzeń z nieproszonych gości. Wokół ognisk tańczono, a bydło przepędzano między dwoma stosami – to rytuał, który miał zapewnić ochronę na nadchodzące miesiące. Ofiarowywano też jedzenie i napoje, zostawiając je na zewnątrz domów jako „podarek” dla duchów przodków.
Ciekawym zwyczajem było przebieranie się w skóry zwierząt i maski. Celtyccy wojownicy wierzyli, że takie stroje pomogą im zmylić błąkające się po ziemi demony. To właśnie ten element tradycji przetrwał do dziś w postaci halloweenowych kostiumów. Co ważne, Samhain nie było świętem śmierci, a raczej symbolicznym pożegnaniem starego cyklu i przygotowaniem na nowy.
Wykorzystywano też magię przepowiadania przyszłości. Młodzi wrzucali do ognia pestki jabłek, by sprawdzić, czy ich miłość przetrwa zimę, a kapłani-druidzi odczytywali losy plemienia z kształtu kości wrzuconych do płomieni. Te praktyki stały się zalążkiem współczesnych wróżb halloweenowych, takich jak lanie wosku czy gry z jabłkami.
Papież Grzegorz III i chrześcijańskie korzenie współczesnego Halloween
Choć Samhain było pogańskim świętem, to właśnie Kościół katolicki nadał Halloween jego obecną datę. W VIII wieku papież Grzegorz III przeniósł uroczystość Wszystkich Świętych z 13 maja na 1 listopada. Decyzja miała praktyczny wymiar – w Rzymie łatwiej było wyżywić pielgrzymów jesienią niż wiosną. Nowe święto stopniowo wypierało celtyckie obrzędy, ale nie do końca.
Chrześcijaństwo nie zlikwidowało Samhain, tylko przejęło jego symbole i nadało im nowe znaczenie. Ogniska, które kiedyś odpędzały demony, zaczęły towarzyszyć procesjom ku czci świętych. Ofiary dla duchów zamieniono na modlitwy za zmarłych, a przebrania – na stylizacje nawiązujące do aniołów i świętych.
W X wieku Kościół wprowadził też Dzień Zaduszny (2 listopada), co utrwaliło związek między początkiem listopada a pamięcią o zmarłych. Mimo to wiele praktyk z czasów Celtów przetrwało w formie ludowych zwyczajów. Na wsiach wciąż wystawiano jedzenie dla duchów, a dzieci przebierały się za strzygi i chodziły od domu do domu, śpiewając pieśni w zamian za drobne podarki.
Irlandzcy imigranci którzy przynieśli Halloween do Ameryki
XIX-wieczna Irlandia eksportowała nie tylko ziemniaki, ale też tradycje. Gdy w latach 40. XIX wieku wybuchł Wielki Głód, setki tysięcy Irlandczyków uciekły do USA. W bagażach m.in. zwyczaj „souling” – chodzenia po domach i zbierania jedzenia w zamian za modlitwy za dusze zmarłych.
W Ameryce irlandzkie obrzędy zmieszały się z innymi kulturami. Dynia zastąpiła rzepę – warzywo, z którego pierwotnie rzeźbiono lampiony. Powód? Dynie były tańsze, większe i łatwiejsze w obróbce. Legenda o Skąpym Jacku, który oszukał diabła i błąka się po świecie z latarnią, zyskała nową oprawę.
Z kolei zwyczaj „cukierek albo psikus” wyewoluował z dwóch źródeł:
- średniowiecznego „souling”,
- angielskiej tradycji „guising”, gdzie przebrane dzieci występowały w zamian za jedzenie.
W latach 20. XX wieku Halloween stało się świętem komercyjnym. Sklepy zaczęły sprzedawać gotowe kostiumy, a firmy cukiernicze – specjalne słodycze. Paradoksalnie, to właśnie Ameryka „odkryła” Halloween na nowo, przekształcając je w festiwal, który znamy dziś.
Pierwsza parada Halloween w historii. Dlaczego Anoka zapisała się w kronikach?
W 1920 roku miasteczko Anoka w Minnesocie postanowiło oswoić Halloween, zamieniając psoty w kontrolowaną zabawę. Pomysł narodził się po serii niewinnych, ale uciążliwych żartów – krów spacerujących po Main Street, przewróconych ustępach i zasłoniętych mydłem witrynach sklepowych. Miejscowy biznesmen George Green zaproponował, by zamiast karać młodzież, dać jej konstruktywne zajęcie: paradę przebierańców i blokową imprezę.
Pierwsza parada odbyła się 31 października 1920 roku. Uczestniczyły w niej orkiestra strażacka z Minneapolis, oddziały policji i straży, a nawet dzieci niosące lampiony z dyń. Kluczem do sukcesu okazały się darmowe przekąski – popcorn, orzeszki i cukierki rozdawane po przemarszu. Pomysł zadziałał: tej nocy nie zgłoszono żadnych wandalizmów.
Anoka nie spoczęła na laurach. W kolejnych dekadach święto rozrosło się do trzech parad: nocnej, dziecięcej i tzw. Grande Day Parade z udziałem gwiazd Hollywood. W 1937 roku miejscowy gazetowy roznosiciel Harold Blair podczas wizyty w Waszyngtonie wyprosił u Kongresu tytuł „Światowej Stolicy Halloween”. Dziś miasto przyciąga ponad 60 tys. gości rocznie, a jego historia udowadnia, że nawet najprostsze pomysły mogą zmienić lokalną tradycję w globalne zjawisko.
Skąd wzięły się dyniowe lampiony i zwyczaj „cukierek albo psikus”?
Legenda o Skąpym Jacku to irlandzka opowieść, która przeszła kosmetyczną operację w Ameryce. Według podań, chytry kowal oszukał diabła dwa razy: raz uwięził go na drzewie wyrytym krzyżem, drugi raz – w monetach. Gdy Jack umarł, nie przyjęli go ani do nieba, ani do piekła. Błąkał się więc po ziemi z latarnią z wydrążonej rzepy.
Imigranci z Irlandii w XIX wieku kontynuowali tradycję rzeźbienia rzep i buraków, ale w USA odkryli dynię – większą, tańszą i łatwiejszą w obróbce. Pierwsze „jack-o’-lanterns” z pomarańczowych warzyw pojawiły się w latach 60. XIX wieku. Do 1900 roku dyniowe lampiony stały się obowiązkowym elementem dekoracji.
Jeśli chodzi o „cukierek albo psikus”, jego korzenie sięgają średniowiecznego „souling” – zwyczaju, gdzie ubodzy chodzili od domu do domu, śpiewając pieśni za „duszne ciastka” (soul cakes). W Ameryce zwyczaj odrodził się w latach 20. XX wieku, ale prawdziwy boom nastąpił po II wojnie światowej. Kluczowe okazały się dwa czynniki:
- powrót cukru na półki po okresie racjonowania,
- rozwój przedmieść, gdzie dzieci mogły bezpiecznie wędrować od drzwi do drzwi.
Jak amerykańska tradycja zadomowiła się w Polsce?
Polska wersja Halloween to mieszanka imprezowego szału i kulturowych napięć. Święto trafiło nad Wisłę w latach 90. wraz z otwarciem na Zachód, ale napotkało rodzimą konkurencję – Dziady i poważny nastrój Wszystkich Świętych. Pierwsze kostiumowe zabawy organizowały głównie szkoły językowe i kluby, próbując „sprzedać” egzotyczną nowinkę.
Dziś w dużych miastach Halloween funkcjonuje równolegle do tradycyjnych obrzędów. Centra handlowe ozdabia się sztucznymi pajęczynami, puby organizują „straszne” imprezy, a dzieci w przedszkolach malują dynie. Jednak wciąż działa niepisana reguła: 31 października to zabawa, 1 listopada – skupienie.
Kościół katolicki od początku krytykował święto, nazywając je „importem pogaństwa”. W odpowiedzi niektóre parafie organizują „Korowody Świętych” – radosne procesje z aniołami i patronami. Paradoksalnie, to właśnie spór o Halloween ożywił dyskusję o polskich tradycjach żałobnych – wielu historyków wskazuje, że powaga Dnia Zadusznego to stosunkowo młody zwyczaj, wyrosły z XIX-wiecznego kultu narodowej martyrologii.
Czy Halloween to święto pogańskie? Spór z chrześcijańskim Dniem Zadusznym
Spór o Halloween przypomina walkę Dawida z Goliatem – z tą różnicą, że obie strony mają rację. Z jednej strony mamy fakty: data i symbole święta wywodzą się z celtyckiego Samhain, a Kościół przez wieki próbował je chrystianizować. Z drugiej – współczesne Halloween to głównie pretekst do zabawy, oderwany od pierwotnych znaczeń.
Kościół oficjalnie nie zakazuje udziału w obchodach, ale przestrzega przed „gloryfikacją zła”. W dokumentach diecezjalnych można znaleźć zalecenia, by unikać kostiumów czarownic czy demonów. Alternatywą stały się tzw. „Holywins” – modlitewne spotkania w kościołach, gdzie przebiera się za świętych.
Ciekawe, że w samej Irlandii – kolebce Halloween – święto nie budzi kontrowersji. Tamtejsi księża tłumaczą, że tradycje ewoluują, a straszenie duchami to po prostu sposób na oswojenie lęku przed śmiercią. W Polsce dyskusja wciąż dzieli społeczeństwo: dla jednych to niewinna zabawa, dla innych – zagrożenie dla tożsamości.