Zielnik to świetna okazja, żeby wyjść na spacer i przyjrzeć się roślinom, które zazwyczaj mijasz bez słowa. Zanim zaczniesz zbierać, sprawdź u nauczyciela, ile okazów potrzebujesz i z jakiego środowiska – czasem chodzi tylko o drzewa liściaste, innym razem o rośliny łąkowe. Potem wystarczy pogodny dzień, trochę gazety do suszenia, klej i kartki. Najważniejsze to dokładny opis każdej rośliny i logiczny układ całości.
Ustalenie wymagań od nauczyciela
Zanim uczeń zacznie cokolwiek zbierać, powinien sprawdzić, ile okazów ma się znaleźć w zielniku i czy mają one dotyczyć jednego, konkretnego środowiska albo grupy roślin. W wielu zadaniach szkolnych pojawia się warunek zebrania na przykład 10 liści drzew liściastych, 15 roślin łąkowych albo kilku roślin z różnych siedlisk, dlatego doprecyzowanie tego punktu pozwala uniknąć ponownych wyjść w teren i niepotrzebnej pracy. Warto też ustalić format oddania pracy: czy zielnik ma być wpięty do skoroszytu, włożony w koszulki, czy zebrany na osobnych kartach A4/A3 i spięty.
Wymagania zwykle obejmują również sposób podpisywania roślin. Nauczyciel może oczekiwać obowiązkowego zestawu informacji: nazwa rośliny, miejsce i data zbioru, imię i nazwisko ucznia oraz klasa, a czasem także numer strony lub kolejny numer okazu. Jeśli nauczyciel prowadzi ocenianie według karty sprawdzającej, opłaca się poprosić o nią wcześniej – dzięki temu uczeń od razu wie, za co dostanie punkty (np. za staranność, zgodność z tematem, komplet opisów).
Materiały i narzędzia potrzebne do wykonania zielnika
Aby zielnik był trwały i dał się bezpiecznie przeglądać, powinien powstać na sztywnym, gładkim papierze, który nie pofaluje się od kleju i utrzyma zasuszoną roślinę. Najczęściej sprawdza się blok techniczny A4 lub A3, pojedyncze kartki brystolu albo karty wpinane do segregatora. Do tego dochodzi sposób mocowania i ochrona przed kruszeniem.
Najwygodniej przygotować od razu komplet akcesoriów:
- Sztywne kartki białe lub w kolorze naturalnym (blok techniczny, brystol).
- Klej biurowy lub klej introligatorski o łagodnym działaniu.
- Taśma papierowa albo paski papieru do podklejania delikatnych elementów.
- Nożyczki, linijka, ewentualnie ołówek do wstępnego podpisywania.
- Segregator lub teczka, do której można włożyć gotowe arkusze.
- Koszulki na dokumenty lub obwoluty, jeśli nauczyciel na to pozwala.
- Kilka arkuszy czystej, chłonnej gazety do dosuszania przypadkowo zawilgoconych okazów.
Jeżeli rośliny są kruche albo mają wystające części, warto je po wklejeniu wsunąć w koszulkę lub przechowywać w sztywnej teczce, tak aby podczas przeglądania nie odłamywały się fragmenty liści czy kwiatów. Niektóre szkoły proszą, żeby nie łączyć kartek na stałe (zszywaczem czy klejem), ponieważ wtedy nauczyciel może wyjąć pojedynczy arkusz i sprawdzić go oddzielnie. W takiej sytuacji najlepszy jest zwykły segregator.
Warto także przygotować osobną kartkę na notatki z terenu. Podczas zbierania roślin łatwo zapomnieć nazwę miejsca albo warunki, w jakich rosła roślina, a te informacje przydają się w opisie. Dlatego uczeń, który od razu notuje datę i lokalizację, ma później mniej pracy przy wypełnianiu kart zielnikowych.
Zbieranie roślin – kiedy, gdzie i czego nie wolno zrywać?
Zbieranie roślin do zielnika najlepiej zaplanować na suchy, pogodny dzień, kiedy liście i kwiaty nie są mokre od deszczu ani rosy, bo wtedy dużo łatwiej je wysuszyć i przykleić. Zbieranie w czasie lub tuż po deszczu powoduje, że roślina schnąc traci kolor, a czasem pleśnieje. Dobrze jest też wybierać okazy zdrowe, bez dziur po owadach i bez plam.
Aby zbiory były bezpieczne i zgodne z przepisami, trzeba pamiętać o kilku zasadach terenowych:
- Zrywa się tylko te rośliny, których jest w danym miejscu wyraźnie dużo.
- Nie zrywa się roślin objętych ochroną gatunkową.
- Nie wyrywa się roślin na prywatnych działkach i w ogrodach bez zgody właściciela.
- W parkach narodowych i rezerwatach roślin się nie zbiera.
- Rośliny kwitnące warto brać z całym pędem, żeby w zielniku była widoczna budowa.
- Bardzo wysokie rośliny można skrócić, ale tak, żeby zostały najważniejsze części.
- Zebrane rośliny odkłada się osobno, najlepiej między kartki lub w teczkę, żeby się nie pogniotły.
Po powrocie z terenu każdą roślinę dobrze jest od razu podpisać krótką notatką z datą i miejscem. Takie oznaczenie sprawia, że podczas wklejania nie trzeba zgadywać, gdzie dana roślina została znaleziona, a to właśnie brak informacji o pochodzeniu najczęściej obniża ocenę zielnika. Jeżeli uczeń nie jest pewien, czy roślina nie jest chroniona, lepiej jej nie zrywać i poszukać innego, powszechnego gatunku.
Suszenie i przygotowanie okazów do wklejenia
Po zebraniu roślin trzeba je możliwie szybko wysuszyć, tak aby zachowały kształt i kolor. Najprościej ułożyć je płasko między dwoma warstwami chłonnego papieru, a następnie dociążyć grubą książką lub innym ciężarem. Liście i płatki powinny leżeć rozprostowane, nie zachodzić na siebie i nie zawijać się do środka, bo po wysuszeniu nie będzie można ich już uformować. Papier warto wymienić po pierwszej dobie, szczególnie jeśli roślina była trochę wilgotna.
Rośliny grubsze, z twardszymi łodygami albo z drobnymi kwiatostanami można rozłożyć na kilku warstwach papieru i przełożyć tekturą, żeby się nie spłaszczyły nierówno. Ważne, aby nie suszyć ich na kaloryferze ani w miejscu nasłonecznionym, bo wtedy liście zwijają się i tracą barwę. Cały proces trwa zwykle kilka dni; w tym czasie warto co jakiś czas zajrzeć do środka i sprawdzić, czy nie pojawiła się wilgoć albo pleśń. Jeśli któraś część nie doschła, lepiej wydłużyć suszenie niż wkleić niegotowany okaz, który potem zniszczy sąsiednie rośliny.
Układanie i mocowanie roślin w zielniku
Kiedy roślina jest już sucha, można zdecydować, na jakiej kartce ją umieścić. Najczytelniej wygląda jedna roślina na jednej stronie, ułożona tak, by było widać łodygę, liście i – jeśli to możliwe – kwiat lub owoc. Jeśli okaz jest długi, można go delikatnie zagiąć w kształt litery L albo U, ale tak, by nie łamać łodygi i nie zasłaniać liści. Na etapie układania warto zostawić w dolnej części kartki miejsce na opis.
Do mocowania w szkolnym zielniku stosuje się zwykle trzy metody. Można użyć cienkiego kleju i przykleić tylko kilka punktów łodygi oraz nasadę liści. Można też zastosować paski papieru lub taśmę papierową, które przytrzymują roślinę, ale jej nie zalewają – ta metoda sprawdza się przy delikatnych liściach, które mogłyby się odkleić. W przypadku cięższych roślin dobrym sposobem jest połączenie obu technik: kilka punktów kleju i dwa lub trzy paski mocujące. Ważne, by nie przyklejać rośliny na całej powierzchni, ponieważ wtedy wygląda sztucznie i może się odkształcać.
Jak poprawnie opisywać rośliny w zielniku?
Opis to część, którą nauczyciele sprawdzają bardzo dokładnie, dlatego powinien zawierać dane pozwalające odtworzyć, co to za roślina i skąd pochodzi. Najczęściej umieszcza się go w prawym dolnym rogu kartki, pod okazem albo obok niego. Opis można napisać ręcznie albo przygotować na komputerze i przykleić w formie etykiety.
Przykładowy zestaw informacji wygląda tak:
- Nazwa polska rośliny.
- Nazwa łacińska (jeśli uczeń ją zna albo jeśli zadanie jej wymaga).
- Miejsce zbioru (miejscowość, las, łąka, park, obrzeże pola).
- Data zbioru.
- Krótkie określenie siedliska, na przykład sucha łąka, skraj lasu, pobocze drogi.
- Imię i nazwisko oraz klasa ucznia.
- Numer strony lub numer okazu, jeśli zielnik jest liczony.
Tak przygotowany opis pozwala bez wątpliwości dopasować roślinę do konkretnego stanowiska. Jeżeli w zielniku mają się znaleźć podobne gatunki, na przykład dwa gatunki klonów czy dwa gatunki traw, dokładny opis ułatwia ich rozróżnienie. Można też zachować jednolity wygląd etykiet w całym zeszycie, co podnosi wrażenie staranności i ułatwia nauczycielowi sprawdzanie.
Tematy i układ zielnika przydatne w szkole
Po zebraniu większej liczby roślin dobrze jest je ułożyć w logiczną kolejność. W szkolnych pracach sprawdza się układ według środowiska: najpierw rośliny leśne, potem łąkowe, następnie rośliny z ogrodu lub parku. Innym wygodnym rozwiązaniem jest pogrupowanie okazów według wyglądu – osobno liście drzew i krzewów, osobno rośliny zielne i osobno trawy. Dzięki temu zielnik jest przejrzysty, a oceniający nie musi szukać po całym zeszycie, czy dany typ roślin się w ogóle pojawił.
Jeśli zadanie pozwala na samodzielny wybór tematu, uczeń może przygotować zielnik roślin najbliższej okolicy, zielnik gatunków z wakacyjnego wyjazdu albo zielnik roślin pożytecznych, na przykład przyprawowych i leczniczych. W każdym przypadku warto zachować jeden sposób prowadzenia kart: zawsze ta sama kolejność informacji, ten sam rozmiar etykiety i podobny sposób układania roślin. Taki porządek pokazuje, że praca była przemyślana, a nie zrobiona z przypadkowych znalezisk.