Egzamin ósmoklasisty to temat, który regularnie wraca na ustach uczniów, rodziców i nauczycieli. Skąd się wziął, kto go „wymyślił” i jak wygląda jego przebieg? To efekt dużej reformy edukacji, a nie pomysł jednej osoby. Z czasem pojawiły się także konkretne zasady, zakres przedmiotowy i ścisłe reguły organizacji. To obowiązkowy sprawdzian, który zamyka szkołę podstawową i otwiera drogę do liceum czy technikum.
Kto i kiedy „wymyślił” egzamin ósmoklasisty?
Egzamin ósmoklasisty to rezultat reformy edukacji, a nie pomysł jednej konkretnej osoby. Decyzja o jego wprowadzeniu wynikała z reformy MEN z 2016/2017, która była szeroko konsultowana i wdrażana przez instytucje państwowe.
Z jednej strony, Ministerstwo Edukacji Narodowej zaplanowało tę zmianę jako część większej reformy systemu edukacji. Z drugiej strony, Centralna Komisja Egzaminacyjna (CKE) wraz z Okręgowymi Komisjami Egzaminacyjnymi (OKE) przygotowały szczegóły egzaminu — od materiałów, przez arkusze, aż po procedury jego przeprowadzania.
Kontekst reformy edukacji 2017
Reforma edukacji z 2017 roku to było niemałe zamieszanie — ale jednocześnie przemyślany krok w stronę uproszczenia struktury szkolnej.
Zasadniczo:
- likwidacja gimnazjów i powrót do ośmioletniej szkoły podstawowej to kluczowy element tej reformy; uczniowie z VI klasy weszli od razu do VII, bez gimnazjum;
- to właśnie w ramach tej reformy pojawił się egzamin ósmoklasisty, jako nowy sposób sprawdzenia efektów nauki w ostatnim roku podstawówki;
- przez kilka lat (2018–2019) działał okres przejściowy — wygaszanie gimnazjów, przygotowanie systemu, podręczników, nauczycieli — aż do pełnego wdrożenia od września 2019.
W praktyce wyglądało to tak, że struktura szkolna została uproszczona, a egzamin ósmoklasisty stał się spójnym, obowiązkowym narzędziem oceny końcowej dla wszystkich uczniów VIII klasy.
4. Pierwsza edycja: rok szkolny 2018/2019
Pierwszy egzamin ósmoklasisty odbył się w terminie głównym 15–17 kwietnia 2019 r. i zamknął naukę w ośmioletniej podstawówce w nowej strukturze. W harmonogramie przewidziano także termin dodatkowy w czerwcu dla osób, które z przyczyn losowych nie mogły pisać w terminie głównym. Egzamin od początku obejmował trzy przedmioty obowiązkowe: język polski, matematykę i język obcy nowożytny. To był debiut nowego egzaminu kończącego szkołę podstawową po reformie.
Od pierwszej edycji egzamin miał charakter obowiązkowy – uczeń musi do niego przystąpić, aby ukończyć szkołę podstawową. Jednocześnie nie wyznaczono progu zaliczenia, więc samego egzaminu „nie da się nie zdać”, ale wynik liczy się w rekrutacji do szkół ponadpodstawowych. Tak ułożone zasady spinały ze sobą funkcję podsumowania nauki i selekcji przy naborze.
Dla porządku najważniejsze fakty tej pierwszej odsłony można zebrać w krótkiej liście:
- Daty: 15–17 kwietnia 2019 r. (termin główny), dodatkowy w czerwcu.
- Zakres: polski, matematyka, język obcy nowożytny.
- Status: egzamin obowiązkowy, bez progu zaliczenia, z wynikiem branym pod uwagę przy rekrutacji.
Czy wcześniej istniał „egzamin ósmoklasisty”?
Przed rokiem 2018/2019 nie funkcjonował ogólnopolski egzamin ósmoklasisty, ale w końcówce lat 90. przeprowadzano regionalne pilotaże i badania kompetencji. Najbardziej znany projekt to „Badanie kompetencji ósmoklasisty” prowadzone w Małopolsce, które w maju 2000 r. zastąpiło lokalne egzaminy wstępne do szkół średnich zewnętrznym testem z języka polskiego i matematyki. To doświadczenie, choć ograniczone terytorialnie, było praktycznym poligonem dla późniejszego systemu egzaminacyjnego.
Geneza sięga lat 1997–2000 i m.in. tzw. „Eksperymentu wałbrzyskiego”, po którym w 1998 r. w ówczesnym województwie krakowskim prawie 20 tys. ósmoklasistów pisało test matematyczny złożony z zadań otwartych, ocenianych przez zewnętrznych egzaminatorów. W 1999 r. skala sprawdzania znacznie wzrosła, a w 2000 r. odbył się finałowy egzamin dla ostatniego rocznika uczącego się według starej podstawy. To właśnie te próby ugruntowały w Polsce myślenie o zewnętrznym i porównywalnym sprawdzaniu osiągnięć ósmoklasistów.
Wnioski z tamtych działań były bardzo konkretne:
- Zewnętrzne ocenianie prac przez przeszkolonych egzaminatorów.
- Zadania otwarte wymagające uzasadniania i tworzenia odpowiedzi, a nie tylko wyboru.
- Zastąpienie egzaminów wstępnych wynikiem standaryzowanego sprawdzianu w rekrutacji regionalnej.
Zakres przedmiotowy i formuła
W obecnej formule uczeń obowiązkowo podchodzi do trzech części pisemnych: języka polskiego, matematyki i języka obcego nowożytnego (do wyboru m.in. angielski, niemiecki, francuski, hiszpański, rosyjski, włoski). Egzamin ma jednolite zasady w całym kraju, organizowane centralnie przez CKE i OKE, a co roku ogłaszany jest wspólny zestaw komunikatów i informatorów. Całość odbywa się wyłącznie w formie pisemnej.
Co trafia do arkuszy? W każdej części występują zadania zamknięte i otwarte. W języku polskim uczeń rozwiązuje różne typy zadań na czytanie i język, a na koniec tworzy dłuższą wypowiedź pisemną (wypracowanie) – to stały element sprawdzający umiejętność argumentowania i organizowania tekstu. Taki zestaw form sprzyja sprawdzaniu rozumienia, wnioskowania i pisania.
W języku obcym integralną częścią jest rozumienie ze słuchu: krótkie nagrania są odtwarzane dwukrotnie, a zadania sprawdzają również rozumienie tekstu, znajomość funkcji i środków językowych oraz wypowiedź pisemną. Dzięki temu wynik oddaje zarówno bierne, jak i czynne kompetencje komunikacyjne ucznia.
Terminarz i przebieg w roku szkolnym
Egzamin standardowo trwa trzy kolejne dni:
- dzień 1: język polski – 150 minut,
- dzień 2: matematyka – 125 minut,
- dzień 3: język obcy nowożytny – 110 minut.
Konkretne daty CKE ogłasza z wyprzedzeniem w corocznym harmonogramie; dla tych, którzy nie mogą przystąpić w terminie głównym, przewidziany jest termin dodatkowy w czerwcu.
Zasady w sali są proste i dość rygorystyczne. Każdy zdający ma osobne miejsce i pracuje samodzielnie, a na stoliku mogą leżeć tylko arkusze i dozwolone przybory. Urządzenia telekomunikacyjne są zakazane – wniesienie lub używanie skutkuje unieważnieniem danej części. W uzasadnionych sytuacjach uczeń może opuścić salę za zgodą zespołu nadzorującego, przy zachowaniu procedur bezpieczeństwa egzaminu.
Co z przyborami? Na każdą część potrzebny jest długopis lub pióro z czarnym tuszem, a na matematykę dodatkowo linijka; rysunki wykonuje się długopisem, nie ołówkiem. Kalkulator i słowniki są niedozwolone, chyba że korzystanie z nich wynika z indywidualnego dostosowania. Te reguły CKE aktualizuje co roku w komunikacie o materiałach i przyborach.